न्यानो मायाको खोजीमा

 

भर्खर जन्मेको शिशुलाई

दूध चुसाउन इन्कार गरे झैं

कुनै निर्दयी आमाले

जब तिमीले मलाई

मायाको न्यानो घरभित्र

अनायासै प्रवेश निषेध गर्यौ,

म आँगनको डिलमा बसेर

चीसो रात काटिरहें।

 

सम्झें, आकाशमा

जून पनि त एक्लै छ

ताराहरु पनि छन,

पिल्पिल पिल्पिल बलिरहेका

सायद उनीहरु पनि

म जस्तै पीडामा छन्

भीडमा पनि एक्लै

उस्तै तर बेग्लै।

 

भित्र, ओभानो शिरानीमा

सायद तिमी निदाइरहेकी हौली

देख्दैछौ कि कतै, सपनी

मुलायम तिम्रा औंलाहरुसम्म

झुक्किएर म आइपुगें कि

म बिना कुनै अनुमति

तिम्रो मनको घरसम्मै,

यदि त्यस्तो भएछ भने

मलाई माफ देऊ है प्रिया

एउटा दुस्वप्न सम्झेर।

 

तिम्रो, एक मूठी मायाको लागि

म चार भञ्ज्याङ उक्लेर

चार गल्छी छिचोलेर

जिन्दगीको बाजी राखेर

भिखारी जस्तो बनेर

तिम्रो आँगन छेउमै आइपुगें.

टेक्न नपाउँदै तिम्रो मझेरीमा

तिमीले गरालो यसरी लगायौ कि

म यो चीसो रातमा एक्लै

तड्पेर बस्न अभिशप्त भएँ।

 

नफर्कने गरी जान मन छ

भोली विहान भाले नबास्दै

तिम्रो गाउँ छोडेर

तिम्रो ठाउँ छोडेर

यस्तो लाग्छ जीवनमा, अव

फेरि भेट नहोस हाम्रो,

मेटियोस शब्दकोषबाट

यो प्रेम भन्ने शब्द पनि।

ढुंगालाई देवता मानेर

मैले आजसम्म तिमीलाई'

पूजा गरिरहेको थिएँ,

बगरजस्तो जिन्दगीलाई

नदीको नीलो बहाव सम्झेर

तिमीलाई पर्खिरहेको थिएँ,

अव चाहन्न यादहरुमा जलेर

आफूलाई थप पीडा दिन,

नलेखियोस यो हाम्रो कथा

जहाँ बग्रेल्ती घातहरु छन्,

नपल्टावोस पाना कसैले

यो बन्द डायरीको, जहाँ

असङ्ख्य निष्ठुरी रातहरु छन्।

तिमी, निदाउनू र उठ्नू

म निदाउन नसके पनि 

यो सपनाबाट ब्युँझेर

फेरि कहिल्यै तिम्रो 

सम्झनाले नसतावोस्

जसरी सताउँछ यो चीसोले

आज एक्लै यो प्रहरमा 

तिम्रो जीवनमा सधैं

खुशीको घाम लागोस्।

 

 

 

 

 

शहरको गुफा

सुनेको थिएँ

हाम्रा पुर्खाहरू

गुफाभित्र बस्थे रे

गुफाभित्रै कोरेका थिए रे

अनेकौं आकृतिहरू

प्राकृतिक थियो रे जीवन

हो, आज म पनि

गुफाभित्रै त बस्छु,

शहर नामको रहरभित्र

उभ्याएको छु एउटा

कंक्रिटको गुफा,

जम्मा चार आनाभित्र

मैले अटाएको छु

मेरो विश्व साम्राज्य

अफसोस, अचेल

वरिपरिका छुद्र ग्रहहरूले

धावा बोल्न थालेका छन्

मेरो सानो गुफामाथि।

 

शिशिरमा घाम छिर्दैन

मेरो गुफाभित्र

बसन्ती हावामाथि बन्देज

लागेको छ यता,

धुवाँ धूलो मात्रै छ,

सस्तो मेरो गुफाभित्र,

सास फेर्न पनि अब त

अक्सिजन सिलिण्डर नै

ल्याउनुपर्ला जस्तो भएको छ

पानी त वर्षौं भयो

जारको खान थालेको

फुटेर मुहान गाउँमा

पानी खेर गएको छ, सायद

चौतारोको चीसो बतास

हम्कने बर-पीपल पनि

अब त विरानो भइसक्यो।

 

कन्दमूल खोजेर खान्थे रे

हाम्रा पुर्खाहरु जंगलमा

हामी मन्द विष राखेको

तर्कारी पचाइरहेछौं,

बीस रुपैंयाको दुईवटा पात

धनियाँ किनेर खाइरहेछौं

न छ करेसाबारी

न छ मलखाद,

जे थियो गुफामा हिजो

आज छैन यो शहरमा,

जीवन साँच्चै जंगली छ

हारगुहार माग्दा पाइन्न,

म आधुनिक, सभ्य

र सम्पन्न भनाउँदो मान्छे

शहर नामको एउटा रहरभित्र

कंक्रिटको गुफामा बसेर

वर्षौदेखि कोरिरहेछु,

एउटा अर्थहीन कविता।

जो जससँग सम्बन्धित छ।

स्कुल जाने उमेरको 

एउटा बालक

रातो बत्तीको जाममा

सडकमा एकैछिन रोकिएका

सवारी चालकहरुलाई 

देखाउँदै छ एउटा लाइसेन्स

जहाँ लेखिएको छ

विषय – जो जससँग सम्बन्धित छ।

 

हो, विषय - जो जससँग सम्बन्धित छ,

तर त्यो निरीह बालक

कोही कसैसँग सम्बन्धित छैन।

न उसको बाबुआमासँग सम्बन्ध छ

न कुनै अनाथालय वा शिविर...।

कसैसँग सम्बन्धित नहुनुको 

परिणाम ऊ बोकिरहेछ,

एउटा बेठेगान पत्र,

जो जससँग सम्बन्धित छ।

 

कहाँबाट पायो उसले

त्यो बेवारिसेको प्रमाणपत्र कस्ले बनायो?

निष्ठुरी भाग्यमाथि यति बिघ्न

माया फेरि कस्ले खनायो?

भुइँमा झरेको पाँचको नोट 

टिप्ता टिप्तै उसले भनेको थियो

विजुलीको गतिमा जसरी

बलेको थियो हरियो बत्ती

रातो र पहेंलोसँगै...।

“मालिकले पठाएको”

 

को हो त्यो मालिक?

जसले यी बालबालिका प्रयोग गरेर

रकम असुल्दैछ,

दिनभरि ज्यानको बाजी लगाएर,

घाम, पानी, भोक, तिर्खा नभनेर

दुनियाँसँग मागेको भिख लुटेर

जसले दिएको छु भन्छ, 

दैनिक पचास रुपैंयाको जागिर।

सडकमा दर्जनौं बच्चा छोडेर

कस्ले गर्दैछ यस्तो अनौठो खेति?

 

राज्यले किन त्यो मालिकको खोजी गर्दैन

समाजले किन त्यो दलालीलाई देख्दैन?

पत्रकारले किन उसको करतुत लेख्दैन?

कहाँ गए अधिकारकर्मी

एनजीओ र आईएनजीओहरु

कता गायब भए, देश बदल्ने नेता

र युग बदल्ने अभियन्ताहरु?

 

शंका लाग्छ कतै

संरक्षण गर्नुपर्नेले नै त

यो उद्यम चलाइरहेको छ कि!

डर लाग्छ कतै

बालबालिकाको क्षेत्रमा 

उच्च योगदान पुर्‍याएबापत

पुरस्कृत पो गरिसकियो कि?

निरीह बालक सक्दैन,

मालिकले थमाइदिएको

कागजको खोस्टो च्यातेर

स्वतन्त्र मगन्ते बन्न

उसलाई पुलिसको डर छ

उसलाई सरकारको डर छ।

 

खोई, कोसँग सम्बन्धित हो? 

यो संग्दिग्ध पत्रको विषय

जहाँ निर्वाध लेखिएको छ,

जो जससँग सम्बन्धित छ।

 

बिहेको सारी, आमाको।

तीस वर्ष अगाडी

बाबाले आमाको लागि 

विहेमा दिनुभएको 

एउटा गुलाफी रंगको सारी

बाबाको पार्थिव शरीरसँगै

जलेर खरानी भयो।

 

म बालकै हुँदा

मैले देखेको थिएँ

आमाको बाकसभित्र 

वर्षौंदेखि, त्यो सारी

उस्तै थियो, नयाँ

पुरानो जमानाको 

तर जतनले राखेको

विहेको सारी, आमाको।

 

सायद लगाउनुभयो कि?

आमाले विहेकै दिन त्यो सारी

थिएन तस्वीर कसैले

खिचेर राखिदिएको

सम्झनाको तस्वीर 

कसैलाई देखाउन नमिल्ने

त्यो गाढा गुलाफी रंग

छिर्केमिर्के केही बुट्टाहरु

उचाल्दा धार्नी नै पुग्ला जस्तो

विहेको सारी, आमाको।

 

मैले थाहा पाएसम्म

कुनै दिन बजार जाँदा 

आमाले लगाउनुभएन त्यो

दशैं तिहार चाडपर्व 

कहिल्यै फटाउनुभएन त्यो

पूजाआजा, धर्मकर्म

कहिंकतै देखाउनुभएन त्यो

साँचेर राख्नुभयो जुग जुगसम्म

सिउँदोको सिन्दूर मानेर

तनमा होइन, मनमा

सजाउनुभयो अनन्तसम्म

अनमोल जुहार ठानेर

मसँग एउटा सारी छ,

मेरो सिन्दूरको साक्षी भनेर।

 

प्राय: लगाउनुभयो सधैं

सस्ता धोती र लुँगीहरु

साँचेर एउटा सारी 

जो थियो एक मात्र राम्रो

गतिलो र हेर्नलायक

पोको पारेर राखेको

कपूरको बास्नासँगै

आज जलेर खरानी भयो

बाबाको निष्प्राण देहसँगै

विहेको सारी, आमाको।

 

 

सगरमाथाको यात्रा

 सगरमाथाको शिखरमा

हेलिकप्टर चढेर पनि त जान सकिन्छ

तर हेलिकप्टर चढेर सगरमाथाको टुप्पोमा पुगेपछि

तिमी पर्वतारोही कहलाउन सक्दैनौ

त्यहाँ तिमीले झण्डा गाड्नुको अर्थ हुने छैन

तिमीले उचाई त महशुष गरौला

तर सगरमाथाको आँसु, हाँसो, पीडा, खुसी

केही साट्न पाउने छैनौ

तस्वीर त खिचौला सुन्दर

तर यात्रा कतै छुटेको हुनेछ

तल कतै आधार शिविरतिर।

 

सम्झ तेञ्जिङ र हिलारीले

केवुलकार चढेर होइन

इतिहासमा नाम राखेको

बोकेर भारी सामलको

अनवरत उक्लेर हिउँको पहाड

जो चढेथे पहिलोपटक

विश्वको सर्वोच्च शिखर

के विश्वास थियो होला?

सकूशल फर्कौंला भनेर

के आशा थियो होला?

हिमालले चिनाउला भनेर।

 

आज सगरमाथाको तस्वीर

पृष्ठभुमिमा राखेर मान्छेहरु

हिमालको गीत गाउँछन

माउन्टेन फ्लाइट गरेर

आफूलाई हिमाल चिनाउँछन

के दश मिनेटमा हिमाल चिनिन्छ र?

के सगरमाथाको थ्री-डी सिनेमा हेरेर

पासाङ ल्याह्मू शेर्पा बन्न सकिन्छ र?

छोएर हेर्नु पर्दैन र हिमाललाई?

कहिले मुस्कुराएर त, कहिले

रोएर हेर्नुपर्दैन हिमाललाई

पुग्नुछ शिखरमा भने

नाप्नु पर्दैन र बाटो

के चढिदिए हुन्छ कसैले हिमाल

तिमिले चढ्नुको साटो?

मान्छे र मेशिन

 

 जताततै

मेशिन मात्रै देख्छु अचेल

मान्छे देख्दिन

मान्छेहरु कता गए?

 

मानौं म कुनै 

कारखानामा छु

स्वचालित छन् जहाँ

हरेक क्रियाकलापहरु

‘रिठ्ठो नबिराई’

एआईले राखिरहेछ

हरेक चरणको निगारानी।

मलाई त लाग्छ

काम गर्दा अलिअलि

गल्ति पनि होस्

सच्याउने र सच्चिने

अवसर गायब भएको छ,

यो सहरबाट अचेल

कहाँ गए गुरुहरु

कता लुके चेलाहरु?

 

कोही ‘भारी बोक्ने’ मेशिन

केवल भारी नै बोकिरहेछन

छैन समय भरियाहरुसँग

एकछिन छुनुमुनुहरुसँग खेल्ने

कोही ‘पाठ गर्ने’ पढिरहेछन

दिन रात, आठै प्रहर

छैन चाहना पढैयाहरुसँग

एक साँझ चोकमा पुगेर

लोकको रमिता हेर्ने।

मेशीनहरु बरु मान्छे जस्ता

नजिक नजिक आइरहेछन्

मान्छेहरु ‘खाँट्टी’ मेशिन जस्ता

पर पर भागिरहेछन।

लाग्छ कुनै दिन मेशिनले

नागरिकताको लागि निवेदन दिनेछ,

र बदलामा थमाउनेछ मान्छेलाई

एउटा ‘लिमिटेड वारेन्टी कार्ड’।

 

ए मेशिनहरु हो!

तिमीहरु मान्छेभित्र नपस

ए मान्छेहरु हो!

तिमीहरु मेशिनभित्र नफस

मान्छे र मेशिनबीच 

दोस्ती यस्तो होस् कि

मान्छेले मेशिनको 

रिमोट आफैंसँग राखोस्

मेशिनले मान्छेका विरुद्ध

मुद्दा हाल्ने दिन नआवोस्

मान्छे मान्छे भएर बाँचोस्

मेशिन मेशिन नै रहोस्

मलाई डर लाग्छ

कतै कुनै मेशिनरुपी मान्छेले

मेरो प्रिय कवितालाई 

मेशिनमा हालेर

‘भुस’ बनाउँछ कि?

सावधान मेशिनहरु हो

मान्छेको इलाकामा 

प्रवेश नगर,

मान्छेलाई ‘गल्ति गर्न’ देऊ

मान्छेलाई बाँच्न अनि मर्न देऊ,

‘स्वीच अफ’ नगर।

I am a taxi-driver.

I am a taxi-driver

I am the boss of my office

I can go wherever

I decide to go

I can even sleep on my office 

When there is free time.

 

There is nobody to control me

I can control myself

I can control my taxi

I can control my life.

If I do not like to work

I need not plead 

For a day leave.

 

Far from the village

I’d been in this city

In search of my future

I sold goods at their store

I washed plates at their café

Finally, one day, I got

A taxi on my hand

As a destiny of my life

I know that,

Not all the roads are safe

Not all the days

Have fair weather

I enjoy driving

Crossing the humps.

 

 

I talk to many people,

The patient who has just been

Discharged from hospital

The body-builder who is in hurry

To reach the fitness club

I talk to their children

I smile to their parents

I can share my ride,

To anybody else

Whoever is ready

To accompany my travel.

 

I learned my ABC

When I sat on the driver’s seat

A for Accelerator

B for Brakes

C for Clutch

In this way- 

My first day class was over.

Being a student 

At the University of Life

I learned how to navigate the maps

How to explore the roads and houses

How to deal with the people

I learned their culture 

I learned their language.

 

A new beginning of life 

I experienced when

I stared ridesharing in the city.

I am a taxi-driver

I am the boss of my office

I can go wherever 

I decide to go,

Excuse me, gentleman

Do you need a taxi?